ހއ. އުތީމުގައި ހުރި ބޮޑުތަކުރުފާނު ގަނޑުވަރަކީ މިއަދާ ހަމައަށް ފެންނަން ހުރި އެންމެ ތާރީހީ ތަރިކަ އެވެ. އެ ފެންވަރުގައި ބަލަހައްޓަމުންދާ އެހެން ތަރިކައެއް ރާއްޖޭގައި ނެތް ކަން އެނގެނީ، އެ ގަނޑުވަރުގެ ކޮންމެ ދިމާލަކުން ވެސް މީގެ އެތައް އަހަރެއްގެ މަންޒަރުތައް ސާފުކޮށް ފެންނަން ހުރުމުންނެވެ. އެފަދަ އެހެން ތަނެއް ރާއްޖޭގައި ނެތެވެ. ގިނަ ރަށްރަށުގެ، މާލޭގެ ތަރިކަތަކަށް ވެސް އަޅާނުލެވި ނެތިގޮސްފި އެވެ.
އެއާ ހިލާފަށް އުތީމު ގަނޑުވަރު، އެގޮތުގައި މިއަދާ ހަމައަށް އެ އޮތީ އިއްތިފާގަކުން ނޫނެވެ. ބަޔަކު އެ ގަނޑުވަރަށް ބެހެއްޓި ލޯތްބާއި ބުރަ މަސައްކަތުންނެވެ.
"އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތް ގޮތުގައި މިއަދާ ހަމައަށް އައިރު ވެސް އުތީމު ގަނޑުވަރު ސާފުތާހިރުކޮށް ފެންނަން ހުރީ އުތީމު ރައްޔިތުންގެ ހިތްމަތާއި މިންނަތް އަދި މަތިވެރި ގުރުބާނީގެ ސަބަބުން،" އުތީމު، ފޭރުމާގޭ އިބްރާހިމް އަލީ ވިދާޅުވި އެވެ.
އިބްރާހިމް އަލީއަކީ ގަނޑުވަރުގެ ބަނޑޭރިއެއްގެ ގޮތުގައި ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން މަސައްކަތް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އަދި އޭނާގެ ބައްޕަ އަލީ ހަސަން ވެސް އެ މަސައްކަތުގައި އުޅުއްވި އެވެ. އެހެންވެ، އިބްރާހިމް އަލީއާ ގަނޑުވަރާ ދެމެދު އާއިލީ ގޮތުން ވެސް އޮތީ ހާއްސަ ގުޅުމެކެވެ.
އެންމެ ޅަ އުމުރުން ފެށިގެން މިއަދާ ހަމައަށް ވެސް ގަނޑުވަރުގެ ހިދުމަތުގައި ހުންނެވި އިބްރާހިމް އަލީ، އަސާގަނޑެއްގެ އެހީގައި މަޑު ހިނގުމެއްގައި އައިސް އޭނާގެ ގޭގެ ބޮޑު އުނދޯލީގައި އިށީނީ އުތީމު ރައްޔިތުން މި ގަނޑުވަރު ބެލެހެއްޓި ގޮތް ކިޔައިދޭށެވެ.
އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ކުރީގެ ރައީސް މައުމޫން އަބްދުއްގައްޔޫމް ވެރިކަމުގައި ސަރުކާރުން ގަނޑުވަރު ބަލަހައްޓަން ފެށުމާ ހަމައަށް އެ މަސައްކަތް ކުރީ އުތީމު ރައްޔިތުން އަމިއްލައަށެވެ. މަގާއި ގަނޑުވަރުގެ އެތެރެ އާއި ބޭރު ކުނިކަހައި ސާފުކުރުމާއި ފާރުތަކުގައި އުވަލުމާއި ފިލާ ބިތްތަކުގައި ތެޔޮލީ ރައްޔިތުންގެ މަސައްކަތުންނެވެ. ގަނޑުވަރުގެ އަށީގެކޮޅު ފުރާޅުގަ އާއި ބިތްތަކުގައި ފެންގެލުމުގެ މަސައްކަތް ވެސް ކުރީ އަމިއްލައަށެވެ.
ގަނޑުވަރު ބަލަހައްޓަން ރަށުގައި އަމިއްލަ ނިޒާމެއް ވެސް ގާއިމްކޮށްފައި އޮތެވެ.
އިބްރާހިމް އަލީ ވިދާޅުވި ގޮތުން ކޮންމެ އަހަރަކު ވެސް ގަނޑުވަރު ބަލަހައްޓަން ބަނޑޭރިން އައްޔަން ކުރެ އެވެ. އޭރު އުތީމުގައި ދެ އަވަށް އޮންނާތީ އައްޔަން ކުރަނީ އަވަށަކުން ބަނޑޭރިއެކެވެ. ބަނޑޭރިން އައްޔަން ކުރާއިރު ބަލަނީ އެ އަވަށެއްގައި ހުންނަ އެންމެ ޒުވާން ބޭފުޅަކަށެވެ. އެގޮތުން އޭރު ބަނޑޭރިން އައްޔަން ކުރީ 15 އަހަރާއި 20 އަހަރާ ދެމެދުގެ ބޭފުޅުންނެވެ.
އިބްރާހިމް އަލީ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އޭރު ގަނޑުވަރު ބަލަހައްޓަމުންދިޔައީ އެއީ ފަހުރެއް ކަމަށް ދެކިގެން ހިލޭ ސާބަހަށެވެ.
"ނަމަވެސް ބައެއް ފަހަރު ކާއެއްޗެއް ދިއްކޮށްލުމަކީ ކުރާ ކަމެއް،" ގަނޑުވަރުގެ ބަނޑޭރިކަން ކުރެއްވި އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި އެވެ.
އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ގަނޑުވަރުގެ ބަނޑޭރިއަށާއި ހާދިމަށް އުޖޫރައެއް ދޭން ފެށީ ސަރުކާރުން އެ ތަން ބެލެހެއްޓުމާ ހަވާލުވުމަށް ފަހު އެވެ. ބަނޑޭރިއަކަށް 25 ރުފިޔާ އަދި ހާދިމަކަށް 50 ރުފިޔާގެ މަގުން މަހު އުޖޫރަ ދިނެވެ.
ރައްޔިތުން ގަނޑުވަރު ބެލެހެއްޓިއިރު އެކަމަށް ހިނގާ ހަރަދު ހޯދީ ނަދުރުގެ ގޮތުގައި ލިބޭ ފައިސާއިންނެވެ. ދިވެހިންގެ މެދުގައި ހޭލުންތެރިކަން ކުޑައިރު އުތީމު ގަނޑުވަރަކީ ވެސް ވަރަށް ގިނަ މީހުން، ހާއްސަކޮށް އުތުރުގެ ރަށްތަކުގެ މީހުން ނަދުރު ބުނެ އުޅުނު ތަނެކެވެ. އެގޮތުން ފުރަތަމަ ނަދުރުގެ ގޮތުގައި ހަދިޔާކުރަމުންދިޔައީ ހަނޑުލާއި ހުނިހަކުރާއި ކާށި އަދި ފައިސާ އެވެ. ފަހުން ނަދުރުގެ ގޮތުގައި ގެނައީ ކޭލާއި ކަންޖެވެ. އޭގެ އިތުރުން ކުޅުދުއްފުށީ މީހުން ހާލުފޮޅި ވެސް ނަދުރުގެ ގޮތުގައި ގެނަ އެވެ.
"...ނަދުރަށް އަންނާނެ މީހުން، އޭރު ވެސް އެންމެ ގިނައިން އަންނަނީ ކުޅުދުއްފުށިން މީހުން. ކުޅުދުއްފުށީ މީހުން އަންނާނެ ވަރަށް ގިނައިން. އެ މީހުން ކުއްޖަކު އަލަށް ކަނޑުބޭރު ކުރަން ވެއްޖިއްޔާ ވެސް އުތީމަށް އަންނާނީ،" ގަނޑުވަރުގެ ބަނޑޭރިކަން އެންމެ ފަހުން ކުރެއްވި އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި އެވެ.
"ވަރަށް ގަނޑުވަރަށް ލޯބި ބެހެއްޓި ބައެއް އެއީ."
އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ފައިސާ ފިޔަވާ ނަދުރު ބުނެގެން ގެންނަ ތަކެއްޗަކީ ރައްޔިތުންނަށް ހަމަހަމަ ގޮތެއްގައި ބަހާލާ އެއްޗެކެވެ. ނަދުރުގެ ގޮތުގައި ލިބޭ ފައިސާ ހަރަދު ކުރަނީ ގަނޑުވަރު ބަލަހައްޓާށެވެ.
ނަދުރު ބުނުމުގެ އިތުރުން، އޭރު ގަނޑުވަރަށް ކުރާ އިހްތިރާމާއި ބޮޑުތަކުރުފާނަށް ކުރާ ގަދަރެއްގެ ގޮތުން ކޮންމެ ހުކުރު ހޯމަވިލޭރެއަކު ގަނޑުވަރުގައި ޒިކުރު ކިޔުން އޮވެ އެވެ. ކޮންމެ ޒިކުރަކަށް އޮންނަނީ ދެ ނާޅި ހަނޑުލާއި ހަކުރު ބާގައަކާއި ދެ ކާއްޓެވެ.
"ހުކުރު ހޯމަ ވިލޭރޭ ޒިކުރު ކިޔާނީ ގަނޑުވަރުގެ ހާދިމް މީހާގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން. ޒިކުރު ކިޔުމުގައި ބައިވެރިވަނީ ހާދިމް މީހާ އާއި ބަނޑޭރީންނާއި ދެ މިސްކިތުގެ މުދިމުން. ޒިކުރު ކިޔާ ނިމުމުން ފަރިއްކޮޅަކަށް އޮންނަނީ ކިރުހަކުރު ބަތް،" އިބްރާހިމް، އޭރުގެ ކަންކަން އޮތް ގޮތް ހިއްސާ ކުރެއްވި އެެވެ.
ބަނޑޭރިންގެ އެހެން ޒިންމާއެއް ވެސް އޮތެވެ. ކޮންމެ ހުކުރު، ހޯމަ ވިލޭރެއަކު ގަނޑުވަރަށް ހުވަނދުމާލުމާއި ކުމުންޒާނި، ކުޅަނދުރު ގޮނޑިފަދަ ތަކެތި ބޭނުންކޮށްގެން ދުންބުރުވުމެވެ. އެއީ ގަނޑުވަރުގެ ވަސްމީރު ކުރުމަށްޓަކައި ކުރަމުންދިޔަ ކަމެއް ކަމަށް އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި އެވެ.
އުތީމުގެ ރައްޔިތުން ގަނޑުވަރު ބަލަހައްޓާތީ، އެކަމަށް ހިނގާ ހަރަދު ހަމަޖައްސަން އޭރު ހއ. މުލިދު އާއި ފަރިދޫ އުތީމަށް ދީފައި އޮވެ އެވެ. އެ ދެ ރަށުން ލިބޭ އެއްޗެއް ހަރަދުކުރީ ގަނޑުވަރާއި އުތީމުގެ ތާރީހީ މިސްކިތެއް ކަމަށްވާ ކަނދުވަލު މިސްކިތަށެވެ. އެ އަށް ފަހު ބާކީވާ އެއްޗެއް އުތީމު ރައްޔިތުންގެ ފައިސާ އެވެ.
އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ފަޅު ރަށެއް ކަމަށްވާ މުލިދޫ ބަލަހައްޓަން އުތީމުގެ ރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން ކޮންމެ 15 މީހުންގެ ތެރެއިން ދެ މީހުން ފޮނުވަ އެވެ. އެ ދެ މީހުންނާ ހަވާލުކުރާ މަސައްކަތަކީ ކޮންމެ ދުވަހަކު ދެ ގަނޑު ފަންގެ ވިޔުމެވެ. އެ ވިޔާ ފަންގެ ބޭނުން ކުރަނީ އުތީމު ގަނޑުވަރުގައި ހަމައެކަނި ދަނޑި ފަހުން ހުރި އިމާރާތް ކަމަށްވާ އަށިގެކޮޅު ފުރާޅުގައި ފަންގެލުމަށާއި ބިތްތައް ހެދުމަށެވެ.
އޭރު ފަރިދުއަކީ މީހުން އުޅޭ ރަށެކެެވެ. ގަނޑުވަރު ބެލެހެއްޓުމަކަށްޓަކައި ފަރިދޫން ލިބޭ އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައި އޮންނަނީ އެ ރަށުގެ ގޮ އެވެ.
"މުލިދޫ އާއި ފަރިދޫން ލިބޭ އެއްޗަކީ އުތީމު ގަނޑުވަރާއި ކަނދުވަލު މިސްކިތް ބެލެހެއްޓުމަށްޓަކައި ދެވޭ އެއްޗެއް ކަމަށް ލިޔެފައިވާ ދެ ފަތްކޮޅު ވެސް އޮތް. މިއީ ވަރަށް ކުރީސުރެ އޮތް ދެ ފަތްކޮޅު. މީގެ ތެރެއިން އެއް ފަތްކޮޅު ލިޔެފައި އޮތީ މަށް ދިވެހި ބަހުން. އަނެއްފަތްކޮޅު ލިޔެފައި އޮތީ ދިވެސް އަކުރުން،" އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި އެވެ.
"އެއީ ކޮން ބޭފުޅެއްގެ ދުވަސްވަރެއްގައި ތައްޔާރުކޮށްފައި ފަތްކޮޅެއް ކަމެއް ނޭނގޭ."
އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ދެ ފަތްކޮޅު ކޮންމެ އަހަރަކު ދެ ފަހަރު ގަނޑުވަަރު ބަނޑޭރިން ނެރޭނެ އެވެ. އަދި ދެ ފަތްކޮޅު ރައްޔިތުންނަށް ކިޔައިދީ، އެ ހިސާބުން ގަނޑުވަރަށް ލިބިފައިވާ ފައިސާ ވެސް ގުނަ އެވެ. ނަމަވެސް، މިހާރު އެ ދެ ފަތްކޮޅު ފެންނާކަށް ނެތެވެ.
އެގޮތުގައި ގަނޑުވަރު ބެލެހެއްޓުމުގެ ކަންކަން ކުރިއަށް ގެންދަނިކޮށް، ކުރީގެ ރައީސް މުހައްމަދު އަމީންގެ ވެރިކަމަށް އުފެދުނު ސަރުކާރުގެ ތެރޭގައި ގަނޑުވަރު ބަލަހައްޓަން ހާއްސަ ކޮމިޓީއެއް އެކުލަވައިލި އެވެ. އެއީ އޭރު ރާއްޖެ ހިންގި އިންގިލާބީ ކޮމިޓީގެ އިސްވެރިޔާ ފާމުދޭރިކިލޭގެފާނު ތިލަދުންމައްޗަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅުގެ ތެރޭގަ އެވެ. އެ ކޮމިޓީގައި ހިމެނީ އުތީމުގެ އިތުރުން މުރައިދޫ، ކެލާ، ދިއްދޫ އަދި ހޯރަފުށީ ކަތީބުންނެވެ.
ފަހުން ކޮމިޓީ އުވާލައި، ގަނޑުވަރުގައި ހުންނަ ތިން ތަޅުލީ ފޮށިކޮޅު ހުޅުވައިލެއްޕުމަށްޓަކައި ތިން ބޭފުޅަކާ ތިން ތަޅުދަނޑި ހަވާލުކުރި އެވެ.
އެހާ ހިސާބުން ފެށިގެން ގަނޑުވަރަށް ލިބޭ އެއްޗެއްގެ ހިސާބުކިތާބު ބެލެހެއްޓީ އެ ބޭފުޅުންނެވެ. އެ ބޭފުޅުން ކޮންމެ މަހަކު ދެ ފަހަރު ބައްދަލުވުން ބާއްވައި، އެ ހިނދަށް ލިބިފައިވާ ފައިސާ ތިން ތަޅުލީ ފޮށިކޮޅަށް ޖަމާކުރެ އެވެ.
އެ ލިބުނު ފައިސާ އިން ގަނޑުވަރުގެ ކަންކަމަށް ހަރަދު ކުރުމަށް ފަހު، ރައްޔިތުންގެ ފައިސާގެ ގޮތުގައި ހުރި ބައިން އެންމެ ފުރަތަމަ ހަރަދުކޮށްފައިވަނީ އޮޑިއެއް ބަނުމަށެވެ. އޮޑި ބާވުމުން އަލުން އެހެން އޮޑިއެއް ބަނުމަށް ބޭނުން ވެގެން އުތީމު ރައްޔިތުން ކިލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ދެންނެވުމުން އޮޑިއެއްގެ ބަދަލުގައި ބައްތެއްޔެއް ބަނުމަށް އެންގެވި އެވެ. އެގޮތުގެ މަތިން ބަން ބައްތެއްޔަށް ސަރުކާރުން ހާއްސަ ދިދައެއް ވެސް ދިނެވެ. އެއީ އުތީމު "ބައްތެލިކޮޅު" ކަން އަންގައިދޭ ރަމުޒެއްގެ ގޮތުންނެވެ.
އޭގެ ފަހުން ވެސް އުތީމު ގަނޑުވަރަށް ލިބުނު ފައިސާ އިން ރައްޔިތުންނަށް ދޭ ހަދިޔާއެއްގެ ގޮތުން ތިން ދޯންޏެއް ބަނދެފައިވެ އެވެ.
އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އުތީމު ރައްޔިތުން ބޮޑުތަކުރުފާނު ދިރިއުޅުއްވި ގަނޑުވަރު ބަލަހައްޓާފައިވަނީ މުހިންމު ތާރީހީ ތަރިކައެއް އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް ރައްކާތެރިކަމާ އެކު ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ މަތިވެރި މަގުސަދުގަ އެވެ.
"...ހިތްހަމަޖެހުމާއި އުފަލާއި ލޯތްބާ އެކު. އަދި ކުރާ ހިތުން ކުރި ކަމެއްގެ ގޮތުގައި،" ފަހުރުވެރިކަމާ އެކު އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި އެވެ.